बुद्ध मानिस हुन

बुद्ध मानिस हुन

बुद्ध कुनै प्रकृति, कमजोर र डराउने इच्छाको पूरा गरी दिने दिमागी देवता होइनन्। बुद्ध कुनै सुखमयी अथवा भक्तवत्सल भगवानलाई मन पराउने पापीलाई छुटो छुट्टै दिने देवता पनि होइनन्। बुद्ध कुनै देवता मात्र होइनन्, बुद्ध भनेका देहमा रहने प्रज्ञा र ज्ञानको स्वरूप हुन्।

बुद्धत्व प्राप्त गर्नका लागि मानिसले आफ्नो मनलाई शुद्ध पार्नुपर्छ। लोभ, क्रोध, मोह, अहंकार आदि दुर्गुणहरूलाई त्याग्नुपर्छ।

बुद्धले मानिसलाई दुःखबाट मुक्ति पाउने मार्ग देखाएका छन्। सत्य, अहिंसा, करुणा र मैत्री भाव अपनाएर मात्र मानिसले शान्ति प्राप्त गर्न सक्छ।

बुद्धका शिक्षाहरूले मानिसलाई आत्मज्ञान र मोक्षतर्फ डोर्याउँछन्।

[२]

पापदेखि टाढा, मार्ने र भन्नै भन्छौं “मै छु” भन्ने झुटो पाप मान्ने पापीको स्तर परमात्मा पनि होइनन्। बुद्ध कुनै दर्शनशास्त्रका बन्द विचार सधैं रहस्यमय ब्रह्म वा परमात्मा पनि होइनन्। बुद्ध धर्मले मानिसलाई बालककालमा झैं अज्ञानको दुःख बुझेर दुःखका कारण बुझ्न सिकाउँछ। मानिस भूत, प्रेत, देव-देवीहरू भन्ने भ्रमबाट बाहिर निस्कनुपर्छ।

उनीहरू हुन् भने भन्ने भ्रमका गुणकत्त्वहरूको परीक्षा गर्नुपर्छ। अन्धविश्वासको नशा त्यागी सोच्नुपर्छ, जुन रहस्यमय कुरा होइनन्। वास्तविकताको कदर गरी जीवन जिउनुपर्छ।

यही पृथ्वीको यही एशियाको भारतदेखि उत्तरमा रहेको नेपाल, लुम्बिनी जिल्ला अन्तर्गतको तिलौराकोटमा उनी जन्मेका थिए। लुम्बिनी, उनले वास गरेको कपिलवस्तु आदि स्थानहरू देखेर आज पनि बुद्धलाई सम्झन सकिन्छ।

त्यसैले सत्य, धर्म र करुणाको मार्गमा हिँडेर मानिसले जीवन सफल बनाउन सक्छ।

[३]

कनकमा थियो। उनी जन्मदा उनका पिता शुद्धोधन कपिलवस्तुका गणतन्त्रका “सभामुख” अर्थात् राजा थिए। त्यस बेला उनको नाम बुद्ध थिएन, सिद्धार्थ वा सिद्धार्थ नै थियो। उनी सिद्धार्थबाट कसरी बुद्ध भए, त्यसको पनि इतिहास छ।

उनी विश्वको निरन्तर दुःखले निकै गहिरो रूपमा प्रभावित भएका थिए। उनी एकान्तमा बसेर गहिरो विचार गर्थे। उनी मानिसहरूको दुःखको विषय, त्यसका कारण र समाधान खोज्दै लाग्थे। उनले देखे कि मानिसहरू केवल शारीरिक मात्र होइन, मानसिक र आध्यात्मिक रूपमा पनि पीडित छन्।

उनले आफ्नो जीवनको उद्देश्य मानिसहरूलाई दुःखबाट मुक्ति दिलाउने बनाएका थिए। यसका लागि उनले राजसी सुख-सुविधा त्यागे र कठोर साधना गरे। उनी जंगलमा गएर ध्यान र तपस्यामा लागे।

राजा शुद्धोधनले उनलाई फेरि दरबारमा फर्काउन धेरै प्रयास गरे, तर उनी सफल भएनन्। अन्ततः उनले ज्ञान प्राप्त गरे र बुद्ध बने।

बाहिरी सुख-सुविधा, भोग-विलास, धन-दौलत र राजसी जीवनले साँचो शान्ति दिन सक्दैन भन्ने कुरा उनले बुझाए। उनले सत्य, अहिंसा, करुणा र मध्यम मार्गको शिक्षा दिए।

पृष्ठ ७ को प्रतिलिपि:

जिज्ञासु सिद्धार्थ अनेक ऋषि, मुनि, योगी, परिव्राजक, धर्मगुरु, अवधुत, अघोरी र फुकफान्त्रहरूको मठ, मन्दिर, तीर्थ, आदिमा मात्र चक्कर लगाएनन्, उनीहरूको धर्म, कर्म, तर्क र दर्शनको पनि अध्ययन गर्दै नाना विधि साधन पनि साधे। फलफूल, कन्दमूल, रुखको बोक्रा र पात, घाँस, गोबर, गोमूत्र र पानी मात्रै खाएर बस्ने र निराहार बस्ने कैयौं व्रत बसे। हात उठाएर एक खुट्टा टेकेर, टाउकोले टेकेर अनेक-अनेक आसन पनि लगाए। दिनमा कैयौं चोटी नुहाएर होम पनि गरे। गर्मीमा पञ्चाग्नि पनि तापे। जाडोमा हप्तौं पानीमा डुबेर अनेक जप गरे। अन्न पात नखाने तपस्या गर्दा गर्दा सास सम्म रोकेर तप गरे। निदान शरीरको कल-पुर्जाले काम गर्न छाड्नै लागेको के थियो, अर्थात् माया निर्मित देहमा विचरण गर्ने शास्त्र, अस्त्र, आगो, पानी र वायुले पनि केही गर्न नसक्ने अजर-अमर अखण्ड-आत्मा भनाउँदो तर शरीरमा खान-पानको कमी भएर वा शस्त्र प्रहारको केही बल माथि पर्यो कि सुइँकुच्चा ठोक्नमा सब भन्दा बहादुर आत्माले आफ्नो बहादुरी देखाउन के आँटेको थियो, सिद्धार्थले आफूलाई सम्हाली छाने। संसारमा त्यसै पनि दुःख कष्टको मात्रा बढ्ता छ, फेरि यस्ता दुष्कर चर्या वा तपस्याको फेरमा परी मर्नु न बाँच्नु गराउने साधन आदिलाई धर्म मान्नु मनुष्यको सबभन्दा ठूलो मूर्खता हो। यो सब मानिसलाई माथिल्लो स्तरमा उठाउने बोधिचर्या होइन, बरन्, मानिसलाई खसाल्ने ढोंगी चर्चा हो भन्ने कुरा सिद्धार्थलाई यथार्थ बोध भयो।

पृष्ठ ११ को प्रतिलिपि:

"बुद्ध" शब्द ज्ञानी, ध्यानी जस्तै मानिसको होशियारीबाट पाउन सकिने एक गुणवाचक पद वा विशेषण हो। जस्तै सिद्धार्थ गौतमले बुद्ध पद पाएर गौतम बुद्ध भन्ने नाममा परिवर्तित भए त्यस्तै कुनै दिल बहादुर भन्ने मानिसले बुद्ध हुने कोशिश गरेर सफल भएको खण्डमा दिल बहादुर बुद्ध भन्ने हुन सक्छ। आज सम्म वाद-विवाद र रहस्यको बादलमा चित्रित हुने त्राता र त्रक, रक्षक र भक्षक भूत प्रेत नाना देवता वा ईश्वर नै हुने वा उनीहरूको लीलाभूमिमा विचरण हुने लोभमा फसाएर आफ्ना अनुयायी बनाउने बुद्धको उद्देश्य होइन। उनी मानिस हुन्, मानिसलाई उठाउनु मानिसले बुझ्ने काम कुरा बुझी मानिसलाई विकासको पथतिर ल्याउने नै उनको मुख्य लक्ष्य हो।

सिद्धार्थले गौतम बुद्ध पद प्राप्त गरिसके पछि पनि केही दिन गयामै विश्राम लिएकन मात्र धर्म प्रचारको लागि पश्चिम तिर प्रस्थान गरे। उनले बोधिज्ञान अथवा प्रज्ञापारमिता प्राप्त गर्नलाई सहारा पाएको पिपल वृक्ष त्यसबेला देखि बोधि वृक्षको नामबाट प्रख्यात भयो। ज्ञान, विज्ञान, दानशील, शान्ति, वीर्य, ध्यान आदि द्वारा अनाचार, अज्ञान, कट्टर बुद्धी, रुढी, अन्ध-विश्वास आदि ध्वंश गर्नलाई गौतम बुद्ध बनारस पुगे। त्यहाँ देखि दुई अढाई कोश पर रमणीय वन, ऋषिपतन मृगदाव वनमा पहिलेका पञ्चवर्गीय ब्राह्मणहरू बसेका छन् भन्ने थाहा पाएर त्यता तिरै उनी लागे। पहेँला बस्त्र लगाएका पिण्डपात्र लिएका शान्त र सौम्य स्वरूप भएका सम्यक् चालबाट अन्धविश्वासको जाल.

१. पृष्ठ ७ को प्रतिलिपि:

२. पृष्ठ ९ को प्रतिलिपि:

खीर चढाउन पिपल वृक्ष मुनि स्वयम् सुजाता आइन्। पिपल मुनि ध्यानावस्थित शान्ताकार शाक्यसिंहलाई तीन चोटी साष्टाङ्ग दण्डवत् गरी उनैले खीरपूर्ण सुवर्णको रिकाब पात्र चढाइन् र सगौरव मेरुदण्ड ठाडो गरी “मेरो मनोरथ पूरा भए जस्तै तपाईंको पनि मनकामना चाँडै सिद्ध होस्” भनी आशीष दिएर गइन्; आजकलकी स्त्रीले झैँ मागेर होइन !

स्त्री-जातिमा पुरुष जातिमा भन्दा बढ्ता गुण सहिष्णुता र लिने भन्दा दिने उदारता भरिएको हुन्छ। पुरुष जाति आफैँमा हराइरहे स्त्रीजाति स्वयम् क्रान्तिको अवतार लिन सक्छिन्। पुरुष जाति क्रान्तिले डाह भै छटपटाइरहेको बेला स्त्री स्वयम् शान्तिको रूप लिएर स्वस्ति गरिदिन सक्छिन्।

स्त्री-जातिमा गम्भीरताको कमी भए पनि कठोरता र सरलता यत्तिकै मात्रामा पाइन्छ। यदि त्यसो नभए मनोरथ सिद्ध गर्नलाई बलि चढाउनु पर्ने जस्तो तामसी र राजसी भाकलको बदला पिपल भगवान् स्वयम् साक्षात् शान्तदृष्ट ध्याननिष्ठ भएर विराजमान भइरहेका छन्, भन्ने सात्त्विक समाचार सुनेकाले उनलाई सुहाउँदो मधुर मिष्ट खीरको पात्र चढाउन गएकोमा पनि शङ्का रहँदैनथ्यो। फेरि पिपल रुखलाई भगवान् ठानी बलिको भाकल गर्ने सहज बाल-स्वभाव भएकी सुजाताले साक्षात् शान्तचित्त, ध्याननिष्ठ सौम्य मूर्तिलाई पाएपछि आफ्नो प्यारो छोरो चिरञ्जीवी होस् भन्ने इत्यादि आशीष लिएर जानु पर्ने ठाउँमा उनले (सिद्धार्थ) कुनै महत्त्वाकांक्षा पूर्तिको लागि आसन बाँधिरहेको देखेर आशीष दिएर गइन्।

३. पृष्ठ २४ को प्रतिलिपि:

हटाउनलाई जङ्गल-मङ्गल गर्दै आइरहेका गौतम बुद्धलाई पञ्चवर्गीय ब्राह्मणहरूले देखे। पहिले त उनी प्रति उनीहरूको मनमा अश्रद्धा भयो तर नजिक आइपुगेपछि श्रद्धा बढ्दै गयो र हत्तरपत्त उठी स्वागत गरी आसनमा बसाले। दुवै तिरबाट क्षेम कुशलको आदान प्रदान भए पछि बुद्ध बज्रासनी भै धर्मचक्रको मुद्रा गरी पञ्चवर्गीय ब्राह्मणहरूलाई दुई औंला ठाडो पारेर भने— संसारमा मानिसले त्याग्नु पर्ने दुई अतिहरू छन्। (हीन आचरणहरू) पहिले मोज मज्जाको जिन्दगी (विलासी जीवन) मा लम्पट हुनु र दोस्रो नाना विधि तप गरेर दुःख दर्द भरी जिन्दगी बिताउनु; यी दुवै आचरण मानिसलाई गिराउने सुकाउने र कुहाउने हुन्। "यी दुवैलाई तथागत (बुद्ध) ले यथार्थ बुझी पन्छाएर बीचको बाटो निकालेको छु। यही बाटो (मध्यम मार्ग) बाट मानिस जुनसुकै उत्तम लक्ष्यमा पुग्न सक्छन्। ती मार्ग हुन् चतुरार्य सत्य र आर्य अष्टाङ्गिक मार्ग।"— यति भनेर बुद्धले ती मार्गहरूको विस्तृत व्याख्या गरेर सुनाए र सबको चित्त बुझाए।

यही उपदेश दिएकालाई बुद्ध 'धर्म-चक्र प्रवर्तन' गरेको भनी संसार विख्यात भयो। यस धर्म-चक्रलाई पछिका शिल्पकारहरूले चक्रको रूप दिए। यही चक्र पछि सम्राट अशोकले शिला स्तम्भमा सिंह सहित अंकित गरेर गए। आज त्यही चक्रले भारतको राष्ट्रिय पाताकामा स्थान पाएर सम्मानित भइरहेको छ।

तथागत (बुद्ध) को धर्म सुन्दा-सुन्दै पाँचै ब्राह्मणहरूको भ्रान्ति क्रान्तिमा परिवर्तन हुँदै गइरहेको थियो, संपूर्ण उपदेश सुनिसके पछि...

पृष्ठ १६ को प्रतिलिपि (नयाँ):

"धर्मको नाममा बाख्रा, बोका, पंक्षी मारेर नपुगी गाई, घोडा र मानिस सम्म मारी (गो-मेध, अश्व-मेध र नर-मेध गरी) राजा, महाराजा, सेठ र पुरोहितहरूले जाँड-रक्सी, स्त्री-पुरुष सम्भोगको बाहुल्यता नै मानिस जिन्दगीको चरम लक्ष्य मान्ने भोग-विलास लम्पटहरूको बाटो र आत्म-शुद्धि, स्वर्ग-प्राप्ति र मोक्ष-प्राप्तिको स्वरूप भयंकर क्लेशदायक नाना विधिका तप-व्रत जसबाट नराम्रो सित प्राण सम्म घात हुन सक्दछ; एकातिर पन्छाएर बुद्धले सजिलै संग ज्यादा क्लेशले चित्तवृत्ति न बिग्रने र ज्यादा मोज-मज्जामा डुबेर लम्पट हुन नपाउने फराकिलो बाटो "बौद्ध धर्म" वा बौद्ध मार्ग अथवा बुद्धको बाटो— अर्थात् मध्यम मार्ग (बीचको बाटो)" निकालेका हुन्। बुद्धकै कार्य-प्रणालिका तरिका समान मार्क्स बाबाले अल्पजन पूँजीपतिहरूको चुस्ने प्रवृत्तिलाई उखेल्न तथा बहुजन किसान, ज्यामीहरूको जीवन-स्तर माथिल्लो तहमा पुर्‍याउन साम्यवादी मत निकालेका हुन्। बुद्धले मनुष्यलाई बुद्ध र ईश्वर आदिबाट पनि स्वतन्त्रता दिएर दिमागी आजाद बनाएका थिए र शोषक तथा शोषित भन्ने हटाउनलाई केवल आफ्नो शिष्यमण्डललाई व्यक्तिगत सम्पत्ति राख्ने अधिकार देखिन वञ्चित राखेका थिए। तर आफ्नो शिष्यमण्डल देखिन बाहिरको समाजमा रहेका सामन्त वर्गका अल्पजनलाई उनको (बुद्धको) पूर्व जन्मवादले पूर्व जन्मको फलले पाएको सुख भनी समाजमा लूट गर्ने तथा शोषण गर्ने सामन्ती प्रवृत्तिको ढोका खुल्लै राखिदिएको थियो। तर मार्क्स बाबाले चाहिँ यस्ता अन्धविश्वासलाई स्थान नदिइकन आर्थिक र राजनैतिक..."

पृष्ठ ७: कठोर तपस्याको त्याग

पृष्ठ ९: सुजाताको भेट र स्त्री-शक्ति

स्त्री-जातिमा गम्भीरताको कमी भए पनि कठोरता र सरलता यत्तिकै मात्रामा पाइन्छ। यदि त्यसो नभए मनोरथ सिद्ध गर्नलाई बलि चढाउनु पर्ने जस्तो तामसी र राजसी भाकलको बदला पिपल भगवान् स्वयम् साक्षात् शान्तदृष्ट ध्यानिष्ठ भएर विराजमान भइरहेका छन्, भन्ने सात्त्विक समाचार सुनेकाले उनलाई सुहाउँदो मधुर मिष्ट खीरको पात्र चढाउन गएकोमा पनि शङ्का रहँदैनथ्यो। फेरि पिपल रुखलाई भगवान् ठानी बलिको भाकल गर्ने सहज बाल-स्वभाव भएकी सुजाताले साक्षात् शान्तचित्त, ध्यानिष्ठ सौम्य मूर्तिलाई पाएपछि आफ्नो प्यारो छोरो चिरञ्जीवी होस् भन्ने इत्यादि आशीष लिएर जानु पर्ने ठाउँमा उनले (सिद्धार्थ) कुनै महत्त्वाकांक्षा पूर्तिको लागि आसन बाँधिरहेको देखेर आशीष दिएर गइन्।

पृष्ठ ११: बुद्ध शब्दको अर्थ र प्रस्थान

पृष्ठ १३: चतुरार्य सत्यको व्यावहारिक प्रयोग

अनि बुद्ध भए। यही चार कुरालाई उनले चतुरार्य सत्य (चार असल सत्य) कुरा भनी नाम राखे।

यही चतुरार्य सत्यलाई 'धर्म'को नाम दिई कुनै लिङ्गभेद, वर्गभेद र जातिभेद नराखी प्रचार गर्न उनी लागे। यही चार कुराको प्रचार गर्दै फिरन्ते वा घुमक्कडी जीवन यापनमा उनले आफ्नो श्रेष्ठता ठाने। यही श्रेष्ठताले भारतीय र नेपालीको संकुचित हृदयलाई विशाल पारी दिए। निष्क्री भएर आफ्नो विचार तथा संस्कृति प्रचार गर्ने हिम्मत ल्याइदिए, जसको प्रतापले आज भारतीय र नेपाली संस्कृतिलाई विश्व व्यापी हुने सौभाग्य प्राप्त भइरहेको छ वा भइसक्यो।

उनी बुद्ध हुन्, बुद्ध मानिस हुन्; त्यसैले उनको धर्मबाट मानिसको हरेक समस्या हल गर्न सकिन्छ। दुःख जानेर दुःखको कारण जानी दुःख उखाल्ने उपाय (बाटो) प्राप्त गरी दुःखको निर्मूल गर्ने कुरा यी चतुरार्य सत्यले सिकाउँछ। यही कुरा राजनैतिक मामलामा पनि सजिलैसँग उपयोगमा ल्याउन सकिन्छ। जस्तै:— कुनै देशमा जनता पराधीन छन् भने तिनीहरूले सर्वप्रथम आफ्नो पराधीनता के हो भन्ने कुराको गाँठोलाई गम्भीर भएर हेर्नुपर्यो। अनि पराधीनताको कारण फेरि पराधीनताको विनाश वा स्वाधीनताको महत्त्व जान्नु पर्यो। अनि पछि स्वाधीन हुने बाटो जान्नु पर्छ, जुन बाटोमा लागेपछि स्वाधीन भइन्छ। बस, यसै किसिमले संसारको झगडा, तगडा, पाप, गरीबी, मूर्खता आदि सबै सजिलैसित यही चार असल कुराबाट (चतुरार्य सत्य) हल गर्न सकिन्छ। झगडा, पाप, गरीबी, मूर्खता हटाउनु मानिसको...

पृष्ठ १७: साम्यवाद र सामाजिक क्रान्ति (नयाँ)

...बाट मुक्त हुने बाटो साम्यवाद दिएर सामन्त, शोषक तथा पुरोहित वर्गको स्थान नै रिक्त गरिदिए।

बुद्ध राजाका छोरा हुन्। २९ वर्ष सम्म हजारौं केटीहरूको बीचमा डाँटले राजसी भोग-विलास उडाएका हुन्। राजा महाराजा, पुरोहित, सेठ, साहु अल्पजनहरूले बहुजन किसान ज्यामी दासहरूलाई अनेक छल र बल द्वारा अत्याचार गरी विलासी जीवन बिताइरहेका कुरा यथार्थ उनलाई थाहा छ। स्वयम् आफैंले भोगेका पनि हुन्। त्यसैले उनलाई बहुजनले भोग्नु परेको दुविगत पनि थाहा भएको हो। यही सब कुराले गर्दा उनले गंभीर विचार गरेर बहुजन हिताय बहुजन सुखाय मार्ग आविष्कार गरेका हुन्। संसारमा बहुजन हिताय सुखाय नारा लगाएर मात्र होइन, गरेर गराएर आफू र आफ्ना अनुयायीहरूलाई चारै दिशा तिर फैलाएर उनी गए।

जंगल, गुफा, कुटी, तीर्थ, मसान आदिमा विचरण गर्ने र बस्ने धर्मको नाममा मरी मरी दुःख भोग्ने तपस्वी सन्यासी नागा अवधुत अघोरी करपात्रीहरू कहाँ, घुमी घुमी बुद्धले आफ्नो धर्मोपदेश द्वारा क्लेशमय तपादिबाट मुक्ति दिँदै सजिलो मध्यम मार्गमा ल्याउँदै हिँडे। नगर, ग्राम, वस्तीमा पनि घुमी घुमी उनी र उनका शिष्यहरूले पुरोहित द्वारा ठगिएका कट्टर बुढी रुढी अमानवीय प्रथा जस्तो कि— जाति भेद, मानिस, घोडा, गाई आदि मार्नु पर्ने पूजामा फसेका भूत प्रेत देवता ईश्वरादि भनाउँदाहरूका शारीरिक, मानसिक दास..

पृष्ठ ७: कठोर तपस्याको त्याग

पृष्ठ ९: सुजाताको भेट र स्त्री-शक्ति

स्त्री-जातिमा गम्भीरताको कमी भए पनि कठोरता र सरलता यत्तिकै मात्रामा पाइन्छ। यदि त्यसो नभए मनोरथ सिद्ध गर्नलाई बलि चढाउनु पर्ने जस्तो तामसी र राजसी भाकलको बदला पिपल भगवान् स्वयम् साक्षात् शान्तदृष्ट ध्यानिष्ठ भएर विराजमान भइरहेका छन्, भन्ने सात्त्विक समाचार सुनेकाले उनलाई सुहाउँदो मधुर मिष्ट खीरको पात्र चढाउन गएकोमा पनि शङ्का रहँदैनथ्यो। फेरि पिपल रुखलाई भगवान् ठानी बलिको भाकल गर्ने सहज बाल-स्वभाव भएकी सुजाताले साक्षात् शान्तचित्त, ध्यानिष्ठ सौम्य मूर्तिलाई पाएपछि आफ्नो प्यारो छोरो चिरञ्जीवी होस् भन्ने इत्यादि आशीष लिएर जानु पर्ने ठाउँमा उनले (सिद्धार्थ) कुनै महत्त्वाकांक्षा पूर्तिको लागि आसन बाँधिरहेको देखेर आशीष दिएर गइन्।

पृष्ठ ११: बुद्ध शब्दको अर्थ र प्रस्थान

पृष्ठ १३: चतुरार्य सत्यको व्यावहारिक प्रयोग

पृष्ठ २४: मध्यम मार्ग र पहिलो उपदेश

...हटाउनलाई जङ्गल-मङ्गल गर्दै आइरहेका गौतम बुद्धलाई पञ्चवर्गीय ब्राह्मणहरूले देखे। पहिले त उनी प्रति उनीहरूको मनमा अश्रद्धा भयो तर नजिक आइपुगेपछि श्रद्धा बढ्दै गयो र हत्तरपत्त उठी स्वागत गरी आसनमा बसाले। दुवै तिरबाट क्षेम कुशलको आदान प्रदान भए पछि बुद्ध बज्रासनी भै धर्मचक्रको मुद्रा गरी पञ्चवर्गीय ब्राह्मणहरूलाई दुई औंला ठाडो पारेर भने— संसारमा मानिसले त्याग्नु पर्ने दुई अतिहरू छन्। (हीन आचरणहरू) पहिले मोज मज्जाको जिन्दगी (विलासी जीवन) मा लम्पट हुनु र दोस्रो नाना विधि तप गरेर दुःख दर्द भरी जिन्दगी बिताउनु; यी दुवै आचरण मानिसलाई गिराउने सुकाउने र कुहाउने हुन्। "यी दुवैलाई तथागत (बुद्ध) ले यथार्थ बुझी पन्छाएर बीचको बाटो निकालेको छु। यही बाटो (मध्यम मार्ग) बाट मानिस जुनसुकै उत्तम लक्ष्यमा पुग्न सक्छन्। ती मार्ग हुन् चतुरार्य सत्य र आर्य अष्टाङ्गिक मार्ग।"— यति भनेर बुद्धले ती मार्गहरूको विस्तृत व्याख्या गरेर सुनाए र सबका चित्त बुझाए।

पृष्ठ १६: साम्यवाद र बौद्ध दर्शनको तुलना

पृष्ठ १७: शोषण विरुद्धको अभियान

पृष्ठ १८: कपिलवस्तु फिर्ती र अन्तिम सन्देश

भएका र मोज-मज्जा गर्दै भयंकर रोगजनक विलासी जीवनमा लम्पट भएका मानिसहरूलाई पनि सजिलो मैत्रीयुक्त सुख शान्तिमय मध्यम मार्गिय समाज व्यवस्था सिकाउँदै गए।

'बहुजन हिताय, बहुजन सुखाय' लोकतन्त्र कार्य-क्रम द्वारा लोकजन सुखी शान्त र प्रबुद्ध गर्दै हिडिरहेको हुनाले बुद्ध धर्म र संघ (शिष्य मण्डली) को ख्याति चारै तिर गुञ्जन लाग्यो।

एक दिन बुद्धका पिता शुद्धोधन महाराजकहाँ पनि उनको ख्याति पुग्यो। अनि त्यो वृद्ध राजाको हृदयमा पुत्र-स्नेह र धर्मप्रति श्रद्धा उम्रेर आयो। राजाले पुत्रलाई येनकेन प्रकारेण दरबारमा ल्याउनलाई निपुण दूतहरू पठाए। पिताको सन्देशपाई बुद्ध पनि शिष्यगण सहित कपिलवस्तु तिर प्रस्थान गरे। जात पातमा छूत अछूतको ख्यालै नराखी जुन घर जे भोजन पाए त्यसैबाट पेट पूजा गर्दै आएका बुद्ध हजारौं शिष्यसहित कपिलवस्तु नगरमा पुगे। निज सिद्धार्थ (बुद्ध) को स्वागत निम्ति आएका लस्करहरूको भीड थियो। ब्रह्मचर्य बलले बल्दो बुद्धको छवि तथा शिष्य मण्डलीको शान्त स्वभाव देखेर शुद्धोधन महाराज पुरोहित र भाइ-भागदार सहित रैति अर्थात् प्रजा सबैमा श्रद्धाको बाढी उमडेर आयो। उपस्थित सबैले लम्पसार परी दण्डवत् गरे। महाराज शुद्धोधनको आँखाका पानी त्यसै त्यसै छचल्कियो। यी सब दृश्य देखेर बुद्धले धर्म उपदेश दिए— "प्रमाद (बेहोस) मा नफस, आफूलाई आफैले उठाऊ। कसैले कसैलाई हटाउन सक्दैन। तथागत बुद्ध केवल बाटो देखाउने हुन्।"

[२९]

प्रभु हुन् । भगवत् मरु धन, खुदा खुसामदी बन, यी सब उन का हुन्।

अर्थात् केवल “प्रभूको करुणा पाई गर्छन् (सब) निज निज कर्म

रमाई” केवल प्रभुले करुणा रक्सी अन्यायीले अन्याय, शोषकले

शोषण, बलात्कारीले अवला माथि बलात्कार इत्यादि दुष्कर्महरूलाई

दुष्कर्म गराएर बहुजन दुःखाय बहुजन अहिताय गराई छटपटाईमा किन

राखी छाडी बक्सेको नि !

यी सब आफ्ना आफ्ना कर्म का भोग हुन् । भनु हो, उनै

प्रभूको पाउ सम्झेर आर्त र दीन भएर पुकारा गर, भजन गर, पूजा

पाठ गर, धर्म गुरुजनहरूलाई भोजन गराऊ, निष्काम भएर प्रभूको

नाम जप गर, प्रभु दीन-बन्धु भक्तवत्सल होइबक्सिन्छ, र सब ठीक गरी

दिइबक्सनु हुन्छ भन्छन् । आफ्ना आफ्ना कर्म को फल ( कामको

ज्याला ) भए ती प्रभू सित के को नाना विधिको खुसामद ? (भजनादि )

के को घूस । [ पूजादि ] खुसामद र घूस बाट खुशी हुने प्रभु भए ती

घूस-खोर र खुसामद खोर प्रभु उनै अन्यायी शोषक बलात्कारी

दुष्कर्मीहरूले नै ज्यादा रिझाउन सक्छन् । किनभने उनीहरू

सित धन संपत्ति ज्यादा तादात्म्य हुन्छ र प्रभूको खुसामद

( भक्ति ) गर्नलाई फुर्सत पनि हुन्छ । निर्धनलाई घूस (पूजा) दिनलाई

खुसामद (भक्ति ) गर्नलाई फुर्सत कहाँ ? घूस र खुसामद भएन भने

प्रभुको महाकरुणा कहाँ ? प्रभुको महा-करुणा पाएन भने दुःख दर्द को

हरण कहाँ ? धन्य ईश्वर शाही ! तपाईकै त अंश हुन् जारशाही !

राणा शाही ! ताना शाही ! पूजी शाही, कोइ चाइ धनी र बोली रहन्छन्

पृष्ठ ३० को प्रतिलिपि:

...प्रभूमय दुनियँ मख्ख परुन्जेल !! अहंकारपूर्ण हुँकार गर्दै अध्यात्मवादीहरू यसो पनि भन्दछन्— म ब्रह्म हूँ, म कल्याण हूँ, कर्त्ता-धर्ता संहारक पनि मै हूँ। हावा, सूर्य, चन्द्र, तारा, ग्रह, खोला-नाला, सबै कुरा चराचर जगत् मेरो इशारामा मेरो खुशीको लागि चलिरहेको छ। यस्ता स्वयम् घोषित प्रभू महाप्रभू र उप प्रभूहरू यस्तै घमण्डी भएर कल्पनाको चक्रमा विचरण गर्न पाए खूब दङ्गदास हुन्छन्। तर यो रहस्य मण्डली प्रभूहरूको इशाराले प्रभूहरूकै खुशीको निम्ति यो जगत् चलाई राखेको भए; यहाँ भयंकर महामारी, नाना रोग-ब्याधी, युद्ध महायुद्ध, राग द्वेष परस्पर इर्षादि किन ? बेइमानी, अन्याय बलियाको निर्बल माथि बर्बरतापूर्ण थिचोमिचो किन ? भारत नेपालका बहुसंख्यक शुद्र र अनार्य अफ्रिकामा र अमेरिकामा रहेका नेग्रोहरू औ अबिसिनियाका आदि निवासीहरू माथि अमानवीय अत्याचार किन ? अवला माथि बलात्कार भ्रूण हत्या इत्यादि क्रूरतापूर्ण दुर्व्यवस्था किन ? यी सबै पनि महाप्रभूहरूकै खुशीको लागि लीक गरिबक्सेको हो कि ? यति कुराको सवाल ती स्वयम् घोषित प्रभूहरू सित गर्न सक्नेहरू पनि कोही भएनन् कि ? यस जगत्‌लाई आफै ठान्ने र "वसुधैव कुटुम्बकम्" "सर्वे भद्रान्ति पश्यन्तु माकश्चित दुःख भाञ्जन" भन्नेहरू कामबाट के के गर्दै आइरहेका छन् सबै कुरा उनीहरूकै काव्य, महाकाव्य, पुराण, इतिहास पल्टाएर हेरे थाहा हुन्छ। मनुस्मृतिमा उल्लेखित शुद्रहरू प्रति गर्ने व्यवहार वैश्य प्रति क्षत्रीय प्रति र ब्राह्मण प्रति गर्ने व्यवहारको वर्णनहरू नाजीवाद र फासिस्टवाद...

पृष्ठ ३१

भन्दा कम छैन। ब्राह्मणहरू सबैलाई गुरु देव-जाति ठान्दछन् भने, क्षत्रीहरू सबैका शासक-जाति मान्दछन् भने, वैश्य सबैलाई शोषण गर्ने जाति ठान्दछन् भने, जर्मन नाजीहरू आफूलाई संसारका सबै श्रेष्ठ शासक ठान्नु। यिनैलाई जन्माउने नै मनु भगवान् हुन्। अस्ति जर्मनीमा नाजीवाद आउँदा संसार कराएँ र त्यसलाई निभाएँ पनि। भारत र नेपालमा आर्यहरू (ब्राह्मण, क्षत्री र वैश्य) आए देखि नाजीवादीहरूको मनमानी राज्य चल्दै आइरहेको छ।

पच्चीस सय वर्ष अघि यिनै बुद्ध कहाँ नाजीहरूका गुरु अश्वलायन आफ्ना पाँच सय शिष्य सहित आई यस्तो सवाल गरे— “हे गौतम (बुद्ध) तपाईं चतुर्र्वणी शुद्धिको उपदेश दिनुहुन्छ रे, हो। यदि हो भने तपाईंले (सनातन) धर्म–विरुद्ध काम–कार्वाही गर्न लाग्नु भै रहेछ। हामी ब्राह्मण नै श्रेष्ठ जाति शुक्ल वर्ण अरु नीच जाति कृष्ण वर्ण मान्दछौं। यस कुरामा तपाईंको के राय छ ?”

यस प्रश्नको जवाफमा बुद्धले भने— “त्यसो भए तिमी ब्राह्मण जाति जो कि आफूलाई श्रेष्ठ ठान्दछौ तिमीहरूले पनि दाउरा बालेर मार्सी चामलको भात पकाऊ, नीच जातिहरूले पनि दाउरा बालेर मार्सी चामलकै भात पकाउन, त्यसो गर्दा यदि आगोले नीच जातिको भात पकाउँदैन र केवल तिमीहरूको भात पकाई दिन्छ भने अनि मात्र तिमीहरूलाई दिव्य तथा श्रेष्ठ जाति मान्न सकिएला। फेरि अर्को कुरा तिमी श्रेष्ठ कहलाइएका जाति...

पृष्ठ ३१

[३३]

बोली, लम्बाई आदिमा फरक देखिन्छ; त्यो देश गुणको प्रभावले मात्रै फरक भएको हो । तर मनुष्यता भन्ने वस्तु कुनै मनुष्यमा फरक छैन । बुद्धको भनाइले मात्र होइन मनुष्यताको नाताले पनि भन्न सकिन्छ, मानिस मानिसमा भेदभाव राखी बहु संख्यक जनतालाई मानव हकबाट पनि वञ्चित राख्नु नीचता हो; अत्याचार हो । यही नीचता र अत्याचारले गर्दा भारत वर्ष हिजो सम्म गुलाम थियो र आज गुलामीबाट मुक्त भएर पनि स्वतन्त्रतापूर्वक विकास हुन नसकेको हो। नाजी जर्मनको नाश हुँदा पनि अमेरिकीहरूले कम्युनिष्टहरूसँग सम्बन्ध जोड्न सम्म नसकेको हो ।

धार्मिक क्षेत्रमा साकार निराकार भेद, मनुष्य समाजमा जातिर वर्ण नै हो गर्दा औ धर्म ग्रन्थको कुरा नै अस्ति नास्ति साश्वत प्रमाण मानेकाले कैयौं किसिमबाट मारेकाट चलेर पृथ्वी रक्त-रंजित हुँदै आइरहेको छ। कैयौं धुरन्धर वैज्ञानिकहरूले आफ्ना टाउको गुमाए। आज बीसौं शताब्दीमा पनि यही भारत वर्षमा धर्मको नाममा अद्भुत क्रूरपूर्वक हिंसक जंतुले पनि नगर्ने हत्या काण्ड बलात्कार भयो, जसको वर्णन मानवताको गन्ध नभएका मानिस कहाँ भन्न लाजले शीर नुहन्छ । धर्म••• धर्म••• यसै धर्मको नाममा भारत खण्डित भएको हो। यी सब प्रपञ्च किन ? यो स्व-बुद्धिलाई सांप्रदायिक (ग्रन्थ प्रमाण वाद) विचारले रंगाी देवी ग्रन्थका बग्गी-घोडा भइ आएको फल हो।

आज पनि मार्क्सवादको अर्थनीति अनुसार भारत र नेपालमा व्यवस्था नल्याई त्यही मुठीभर ब्राह्मण क्षत्री र वैश्यले मात्र राजनीति औ अर्थनीतिमा दखल जमाई बहु संख्यक जाति, जुन तीन थरि प्रभूहरूले हेला गरी न्याउचिराखेका छन्, ती सबलाई उठाउने प्रयास...

[३४]

भएन भने, कति कति अरु पनि खाँड हुने हो। त्यस्तै हुने हो भने त खण्ड नभैकन पनि छाड्ने छैन। त्यस कारण यो ग्रन्थ-प्रमाण दासता बाट चाँडै नै मुक्त हुने चेष्टा मनुष्यमा हुनै पर्छ। किनभने दासता भन्ने कुरो यति खराब छ जसको वर्णन गरेर साध्य छैन। बुद्ध यस्ता दासता प्रणालीका विरोधी हुन् किनभने उनी मानिस हुन्; मानिस स्वतन्त्रता चाहन्छन्; विकास चाहन्छन्। त्यसैले बुद्ध स्वतन्त्र बुद्धिका आविष्कारक हुन्।

एक दिन बुद्ध कालामा आश्रममा पुग्दा कालामा ब्राह्मणहरूले बुद्ध सित यो सवाल गरे— “भन्ते ! यहाँ अनेक किसिमका धर्म गुरुहरू आउँछन् औ थरि थरिका धर्मबारे व्याख्यान दिन्छन्, एकको विचार अर्कोसित मिल्दैन त्यसकारण हाम्रो भ्रान्ति झन् झन् बढ्दो छ, अब तपाईं पनि आइपुग्नुभयो, तपाईंबाट पनि धर्मबारे एक थोक आज्ञा हुने नै छ; अब हामीले कसको कुरो मान्ने, कसको कुरो नमान्ने, केही छुट्याउन सकेनौं।”— यस कुराको जवाफमा बुद्धले मन्जुघोष गरेर भने— “हेर कालामाहरू हो ! पुर्खेली कुरा धर्म ग्रन्थको कुरा, आफ्नो धर्मको (सम्प्रदाय) कुरा गुरुको कुरा बलियाको कुरा, धेरैले भनेका कुरा राम्रो र प्रियको कुरा भनेर वा गुरुको कुरा भनेर पनि नमान। सबै कुरा सबैसँग सुनी कृयात्मक र विचारात्मक अनुभव औ (बहुजन हित सुखको साथै) स्व बुद्धिको कसीमा कशी खारा निस्केको कुरा मात्र मान। यही कुरा आज एशियाको नेतृत्व गर्ने चीनका नेता माओ-जे-तुङ्को मुखवाट यसरी सुनिएको छ— “नयाँ चीन निर्माण गर्नलाई विभिन्न देशका विभिन्न...”

[३५]

पथ बुझाउँछ; जुन चिजको व्यवहार गर्दा केही नोक्सान नहुने हुनु पर्दछ; औ नोक्सान हुने कुरालाई फाल्न सक्नु पर्दछ अनि हामीले अन्धो भएर पश्चिमी नक्कल गर्नु हुँदैन, यही कुरा चीनमा मार्क्सवाद ल्याउनलाई पनि ध्यान अवश्य दिनु पर्छ।"

बुद्ध मानिस हुन्। बुद्ध पूजाखोर, भक्तिखोर, खुसामदखोर, बलिखोर, धौता होइनन्। त्यसैले उनको वाक्यको मानिस रहुन्जेल यस पृथ्वीमा ख्याल रहिरहने छ। उनी मानिस हुन्। उनले कसैलाई कल्पनाको ढुङ्गा दिएर रहस्यको भुमरीमा फ्याँकेनन्, अपितु प्रत्येक एकलाई तर्कको पटवारा दिएर धर्मको बाटो सुझाई दिए। आफूलाई सदा "अक्खातारो" अर्थात् बाटो बताउने मात्र भन्दछन्। बुद्धले आफूलाई अरू भन्दा उच्च मानिसको प्रयासबाट बाहिर भएका सर्व श्रेष्ठ, सर्वोच्च, शक्तिशाली कहिल्यै भनेनन्। उनी मानिस हुन् उनले मानिसको लागि मानिस जान सक्ने बाटो बताएर गए। त्यो बाटो हो, अर्थात् बुद्धको बाटो, बुद्धि भएका जति सबैको बाटो हो। बुद्ध धर्म व्यक्ति-प्रधान धर्म होइन, विचार प्रधान धर्म हो।

बुद्ध मानिस भन्दा पर अर्थात् अलौकिक र बुद्धपद मानिसको बस बुद्धिवान नमेटिने हो भने बुद्ध संसारको लागि बेकार छन्। अलौकिक वा धौता भनी मान्ने बुद्धको विरोधी नै हुन सक्छन्, समर्थक वा अनुयायी होइनन्। त्यसैले उनी निर्भिक भएर भन्छन्— ईश्वरलाई नमान, आत्मालाई नित्य नतुल्याऊ, साश्वत नमान, कुनै ग्रन्थलाई साश्वत प्रमाण नमान, केवल फल (कामको जायज आउने फल) लाई मात्र मान।

[३६]

...बुद्धले हामीलाई घाँस, माटो, ढुङ्गा, पशु, पंछी, कीट पतंगबाट पनि शिक्षा लिने सर-सल्लाह दिएका छन्। — उनको सर-सल्लाह भनेर मात्र होइन, हामी मानिसले लिन पनि पर्छ। किनकि उनी मानिस हुन्। त्यसैले हामीले ऋषि मुनि, निगंठ नाथ पुत्र (जैन गुरु), सारि पुत्र, महा मौद्गल्यायन, चाणक्य सम्राट अशोक, नागसेन, बाल्मीकी, वसु-बन्धु, बुद्ध घोष, अश्व घोष, इशामसीह, नागार्जुन, धर्मकीर्ति, कालिदास भार्गव, कन्फ्यूसस, सुक्रात, हजरत महम्मद, हजरत मुसा, सम्राट ओहु चेन लेपो, शंकराचार्य, भर्तृहरि, सेन्ट, पाल, शेक्सपियर, फाएत, अरस्टोटल, मार्टिन लुथर, डार्विन, कबीर, नानक, काल मार्क्स, एंगेल्स, क्रोपोटकिन, टाल्सटाय, गोर्की, लेनिन, विवेकानन्द, डी. सन्-यात्सेन, गाँधीजी, लास्की, वर्नार्डशा, स्टालिन, अधमराज कामा, गोविन्द (जर्मन), होचिमिन, माओ-जे-तुङ्, एम. एन. राय, राहुल सांकृत्यायन इत्यादि र मेरो पनि कुरा बुद्धले भने झैँ निश्वत्त वा स्वतन्त्र बुद्धिको कसीमा कशी खारा निस्केका कुरा मात्रै छ, त्यो हुन सकेको खण्डमा कति असल होला। मुख्य कुरा, पक्षपाती अन्धो हुनु हुँदैन। वास्तविकतालाई नछाडी सांप्रदायिक भावनाबाट मनुष्यले टाढा बस्न सक्नुपर्छ। बुद्धले कुनै सांप्रदायिक धर्म स्थापना गरेनन्, न उनले पापबाट बचाइ दिन्छु भनेर कसैलाई छटपटाई मारे। उनले "तुम्हे हिकिच्चेइ आतप्यं अक्खातारो तथा गता" अर्थात् काम कुरो त तिमीहरूले नै गर्नुपर्छ, म त बाटो सम्म बताउने हूँ। अतः बुद्धको यो वाक्यमा अलिकति पनि सांप्रदायिक भावनाले छोएको छैन। सिधा सोझा...

[२७]

अर्थ छ। अर्थात् कुनै पनि खराब काम न गर्ने औ असल काम गर्ने चित्तलाई शुद्ध राख्ने नै बौद्ध हुन्। जहाँ बस्ने होस्, जुनसुकै वर्णको होस्, साँचै भन्नु भने त्यो तीन चीजको पालन गर्ने मनुष्य मुसलमान भए पनि, क्रिस्चियन भए पनि, पारसी भए पनि, वैष्णव भए पनि, शाक्त वा शैव भए पनि बौद्ध भन्न सकिन्छ। बौद्ध हुनलाई मुख्यत: अंध भक्तिको चस्मा लगाउनु हुँदैन। अपितु हृदय र मष्तिष्कको निम्ति तर्क रूपी दूरबीनको आवश्यकता छ, औ बहुजन हिताय सुखायको विचार मनुष्यले कहिल्यै पनि छोड्नु हुँदैन।

संसारको अधिकांश लडाईं मारकाट सांप्रदायिक राजनीतिक र, र आर्थिक असमानताबाटै भएर आइरहेको छ। कसैले आफ्नै मित्रवर्गलाई खुद्दार्पण बिस्मिल्लाह भन्दै गला सेरिरहेछन्, कसैले कृष्णार्पण भन्दै मारिरहेका छन्। धूर्त स्वार्थी शोषकहरूले सीधा-साधा जनतालाई चुसेर मारेर खुद्दार्पण कृष्णार्पणमा गंडार्पण गर्दै पेट भरेपछि, जनताले पनि स्व-पेट खातिरार्पण भन्दै ती धूर्त स्वार्थी शोषकहरूलाई किन बाँकि राखोस्? बाँकि राख्दैन भनेर साम्यवादी वा कम्युनिष्टहरू बढिरहेका छन्। युग धर्म जान, स्वार्थ र अनुदार नवन। अर्काको धर्म जतिसुकै असल भए पनि आफ्नो धर्म जतिसुकै खराब भए पनि मन परे पनि छोड्नु हुँदैन भन्ने शंकुचित सांप्रदायिक मेखली भएका कल-बुद्धि विशेष पारी रहेकोलेनै हामीलाई दुर्गतिको एक निमेष पनि छोड्न नचाहेको हो।

[३८]

संसारका चार आततायीहरूका चार कुरा सित लड्नै पर्छ। श्यामासहरूको सांप्रदायिक भेद, बहुजन माराहरूको वर्ण भेद, समाज माराहरूको जाति भेद, धनदासहरूको अर्थ भेद। बुद्ध मानिस हुन्। उनले त्यसैले मानिसले जस्तै मानिसलाई चाहिने उपदेश दिएनन् र देखाउँदैनन्। मुख्य उनका चतुरार्य सत्य, आर्य अष्टाङ्गिक मार्ग र अन्य धेरै प्रकारका उपदेशहरू, उनका शिष्यहरूका उपदेशहरू औ त्यसताका घटना समेत भएको इतिहास आज काल पाली भाषामा त्रिपिटकको नाममा पाइन्छ। जुन वर्तमान सब देशका ठूला-ठूला भाषाहरूमा अनुवाद भैसकेको छ। यही त्रिपिटक चीनी भाषामा अनुवाद गरी ल्याउनलाई संसारमा सबभन्दा पहिले कागज र छापाखानाको अविष्कार चीनमा गरेको हो।

बुद्धको बुद्धि व्यापक विकास भएको देखिकन नसहनेहरूले उनलाई कैयौं चोटि मार्न खोजे। तर उनी निर्विघ्न लोकको बौद्धिक, धार्मिक, सामाजिक साथ-साथै अलिअलि राजनैतिक र आर्थिक सुधार पनि गरेर गए। पछि उनलाई नसहने ढोंगी (रामचन्द्र) हरूले "यैपा बुद्ध तथा चोर" पनि भने। दानव वा राक्षस अथवा म्लेच्छ मोह गर्नलाई आएको विष्णुको अवतार भनेर पनि पुराणी पंथीहरूले बदनामी गरे। यदि ती ढोंगीहरूको पुराणमा लेखेझैँ बुद्ध दानवलाई मोह पार्न आएको भए संसारका सारा बौद्ध दानव हुन आउँछन्। तर जे होस्, संसार ऐना जस्तो छ। बौद्धलाई दानव देखेकोमा केही आश्चर्य छैन। महान् आश्चर्य...

३६]

शोकको कुरा त यो छ— बुद्धकै शिष्यहरू ढोंगी र ठग भएर उनकै धर्म–विरुद्ध नाना, भूत, प्रेत देव–देवीको कल्पना गरी स्वयम् बुद्धलाई पनि धौता बनाय। जबदेखि बुद्धलाई मानिस हुन् भनेर चिन्न छाडी धौता भनी पुज्न धेरैले थाले, त्यहाँ देखि धेरै बौद्धहरूको बुद्धि विकासको बाटोमा ताल्चा लाग्यो।

बुद्ध मानिस–समाजका मान्छे हुन्। उनी मानिस भन्दा अरू कुनै पनि होइनन्। त्यसैले उनी द्वारा मानिसलाई अस्ति नास्तिको रहस्यमय खाडलमा खसाल्ने काम हुदैन त्यसबाट माथि उठ्ने सर–सल्लाह (धर्मोपदेश) चाहीं उनी खुशी साथ दिन्छन्। हामीमा एक साश्वत कुतस्थ अजर अमर शास्त्र र आगोबाट पनि केही नहुने आत्मा छ। हामी (इन्द्रियादि) उनै आत्माका खेलौना हौं। हामीले जे गरे पनि आत्मा त शुद्धै रहने छ भनेर पाप–पुण्यको खयालै नराखी काम कुरा गराउने उनी होइनन्। अपितु हामी मनोमय छौं असल गरे असल, खराब गरे खराब हुने अर्थात् पाप गरे पापी पुण्य गरे पुण्य आत्मा हुने छौं। त्यस कारण हामीले शुद्ध र असल काम–कुरा गर्नु पर्छ भनी असलतिर लाग्ने उपदेश दिन्छन्। कुनै धर्म ग्रन्थ शास्त्र र पुराणको कुरा त्यसमा बताएको विधि विधान मान्नै पर्छ। कसैले भनेको अथवा बुद्ध स्वयम् आफैले भनेको मान्नै पर्छ नमाने यसो हुन्छ उसो हुन्छ भनेर नर्कको गफाष्ट डर दिने पनि उनी होइनन्। त्यस्ताबाट बच्ने 'आफ्नो बुद्धिवलबाट उठ्ने अर्ति दिन्छन्। उनको जति अर्ति वा उपदेश अथवा धर्म अर्थात् बाटोहरू छन् त्यसलाई महायान अर्थात् ठूलो...

[४०]

बाटो भन्दछन्। यही महायानमा ४५ वर्ष सम्म आफू चलेर अरूलाई चलाएर ८० वर्षको आयुमा मल्लहरूको देशको कुशीनगरमा बुद्ध–ज्योति राम्ररी निभ्यो, अर्थात् परिनिर्वाण भयो।

आज संसारमा बुद्धको चेतन शरीर हामीले नपाएता पनि बुद्धले बताएको महायान (ठूलो बाटो) पाएका छौं, जुन बाटोबाट संसारका कुनै पनि प्रगतिशील विचार धारासित टक्कर लिएर अघि बढ्न सक्छौं। बुद्ध–धर्मले संसारको प्रगतिलाई बाधा दिँदैन अपितु झन् संसारका गतिलाई प्रगति गर्नमा हिम्मत दिँदै मद्दतको काम धेरै भएको छ औ सधैँ मद्दतगार बन्ने छ।

अतः यो स्वयं सिद्ध कुरा हो कि कर्म आध्यात्मीकवाद होइन, व्यक्ति प्रधान धर्म पनि होइन। अनात्मवाद अकुशल कर्म–विदेशी औ कुशल कर्म समर्थ औ चित्तलाई शुद्ध गर्ने विचार–प्रधान परिवर्तनशील भौतिकवाद (धर्म) नै बुद्ध धर्म हो।

प्रथम संस्करण — ४००

प्रकाशक — प्रगतिशील पुस्तक भण्डार

असन कमलाक्षी,

काठमाण्डु,

नेपाल ।

मुद्रक — सरस्वती प्रेस महाबौद्ध, मासंगल्ली नेपाल ।